Japanse kruiskwal wijst op grotere problemen in Grevelingenmeer

Dinsdag 23 juni 2026

De waarschuwing eind mei 2026 voor de Japanse kruiskwal bij de Grevelingendam heeft opnieuw de aandacht gevestigd op het Grevelingenmeer. Waar recreanten vooral worden gewaarschuwd voor pijnlijke huidreacties na contact met de kwal, zien natuurorganisaties en onderzoekers de soort als een signaal van bredere ecologische problemen in het meer.

Door Evi Vos

Overheden en beheerders erkennen dat de waterkwaliteit onder druk staat, maar het beheer van het Grevelingenmeer en de aanpak van de Japanse kruiskwal is verdeeld over verschillende instanties, zonder centrale regie.

De Japanse kruiskwal, een uit Oost-Azië afkomstige soort, werd volgens de Zeeuwse Milieufederatie (ZMF) in 2025 voor het eerst in het Grevelingenmeer aangetroffen. De kwal kan een pijnlijke huiduitslag en soms een allergische reactie veroorzaken. Volgens de ZMF is de soort niet per se de oorzaak van de problemen in het meer, maar vooral een indicator dat de waterkwaliteit verslechtert door beperkte doorstroming en de instroom van voedingsstoffen uit omliggende polders.

Het Veerse Meer 
Onderzoek van Waardenburg Ecology en Deltares laat zien dat de Japanse kruiskwal in vergelijkbare systemen, zoals het Veerse Meer, profiteert van de aanwezigheid van Japans bessenwier. De soort voedt zich met zoöplankton en vislarven, wat effect kan hebben op het voedselweb. Tegelijkertijd wijzen onderzoekers erop dat de ecologische gevolgen van de aanwezigheid van de Japanse kruiskwal nog niet goed zijn vast te stellen.

Er is onvoldoende langdurige en volledige monitoring om betrouwbare conclusies te trekken over de impact van de Japanse kruiskwal op het voedselweb en het ecosysteem als geheel. Daardoor blijft onduidelijk in welke mate de soort bijdraagt aan veranderingen in het ecosysteem, of hoe die zich precies ontwikkelen.

Die onzekerheid hangt samen met een breder probleem: een gebrek aan structurele gegevens. Volgens onderzoeksinstituut Deltares ontbreekt voldoende monitoring om harde uitspraken te doen over de ecologische effecten van de soort. Ook andere onderzoekers en kennisinstellingen, waaronder Wageningen Marine Research, wijzen op beperkte en onderbroken meetreeksen. In het Veerse Meer is tussen 2018 en 2023 door Rijkswaterstaat gericht gemonitord, maar die monitoring is later stopgezet, waardoor het zicht op ontwikkelingen in de ondiepere zones beperkt is.

Deltares heeft daarnaast met modellen onderzocht hoe de meren ecologisch kunnen herstellen. In het Veerse Meer komen op sommige plaatsen zuurstofarme en zuurstofloze omstandigheden voor. Volgens het onderzoek is dit het gevolg van de afsluiting van het meer, waardoor natuurlijke dynamiek en waterverversing ontbreken. Dat verstoort de zuurstofbalans en beïnvloedt bodemleven en biodiversiteit.

Het Grevelingenmeer
Voor het Grevelingenmeer zijn vergelijkbare zorgen geuit. In 2021 is de Taskforce Getij Grevelingen opgericht, die onderzoekt hoe de ecologische achteruitgang kan worden gekeerd. Het Rijk concludeerde al in 2003 dat de natuur onder water sinds de afsluiting in 1971 langdurig onder druk staat. Volgens het rapport van de Taskforce uit 2023 is sprake van een geleidelijke achteruitgang van de waterkwaliteit, met gevolgen voor planten en dieren in en rond het meer.

De Zeeuwse Milieufederatie stelt dat zowel het Grevelingenmeer als het Veerse Meer zich inmiddels voorbij een ecologisch kantelpunt bevinden, waarbij herstel moeilijk wordt. Dit is een interpretatie van de organisatie, die pleit voor meer natuurlijke waterstroming en minder aanvoer van voedingsstoffen uit polders.

Versnipperde verantwoordelijkheid
Overheden geven aan dat de bestrijding van de Japanse kruiskwal niet tot hun wettelijke taken behoort. De provincie Zuid-Holland stelt dat de soort niet op de Europese lijst van invasieve exoten staat waarvoor bestrijding verplicht is. De provincie Zeeland is verantwoordelijk voor informatie over zwemwaterveiligheid, maar niet voor het ecologisch beheer van het Grevelingenmeer.

De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) voert geen specifieke controles of risicobeoordelingen uit voor de soort. Volgens de dienst is bestrijding niet realistisch en ontbreekt een handelingsperspectief. Rijkswaterstaat, beheerder van het Grevelingenmeer, stelt dat uitheemse soorten steeds vaker voorkomen en meestal niet te verwijderen zijn. De focus ligt daarom op monitoring van de waterkwaliteit.

Aan de Zuid-Hollandse kant van het meer houdt de Omgevingsdienst Midden-Holland toezicht op zwemwaterlocaties. Hoewel de Japanse kruiskwal daar nog niet is aangetroffen, worden uit voorzorg waarschuwingen geplaatst wanneer dat nodig is. De dienst heeft geen rol in het ecologisch beheer of in het actief bestrijden van de soort.

Daardoor is er geen centrale instantie die verantwoordelijk is voor het actief bestrijden van de Japanse kruiskwal. Het beheer en de monitoring zijn verdeeld over verschillende overheden en uitvoeringsorganisaties, elk met een eigen wettelijke taakafbakening.

Herstel
Om de ecologische achteruitgang te keren, stelt de Taskforce Getij Grevelingen dat het herstellen van getijden via een opening in de Brouwersdam de enige structurele oplossing is om waterkwaliteit, zuurstofhuishouding en biodiversiteit duurzaam te verbeteren. Volgens Rijkswaterstaat zijn de uitvoering en financiering hiervan nog onzeker vanwege de hoge kosten. Daarnaast stellen Deltares en de Zeeuwse Milieufederatie dat het beperken van de instroom van voedselrijk water uit polders noodzakelijk blijft om de hoeveelheid voedingsstoffen in het water te verminderen en zo de groei van wieren en kwallen af te remmen.

De Provincie Zeeland richt zich vooral op lokale maatregelen, zoals het verwijderen van bessenwier op drukbezochte locaties. De Zeeuwse Milieufederatie pleit daarnaast voor herstel van zeegras, omdat dit de natuurlijke veerkracht van het ecosysteem kan versterken. Voor het herstel van zeegras is al een herstelproject gestart door Rijkswaterstaat, waarna op meerdere locaties in het Grevelingenmeer een toename van zeegras is gemeten, behalve bij de Stampersplaat.

Voor acute zuurstofproblemen stelt de Taskforce Getij Grevelingen kleinschalige experimenten voor, zoals het inzetten van drijvende zuurstofpompen of nanobubbels om het zuurstofgehalte lokaal en tijdelijk te verhogen.