Sagen uit Goeree-Overflakkee: heksen, rovers en een verdwenen klooster

Maandag 6 juli 2026

Op 7 juli 2026 wordt in Nederland stilgestaan bij sprookjes en volksverhalen tijdens De Dag van het Sprookje. Ook op Goeree-Overflakkee zijn zulke verhalen overgeleverd, vaak gekoppeld aan dorpen en streken. Het gaat onder meer om vertellingen over heksen, verdwenen kloosters en mensen die volgens het volksgeloof bijzondere gaven hadden. Deze verhalen zijn later opgetekend en maken deel uit van een bredere Nederlandse traditie van sagen en legenden.

Door Evi Vos

In 2010 publiceerde de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) de bundel Verhalen van stad en streek, met volksverhalen uit heel Nederland die gekoppeld zijn aan specifieke plaatsen. Daarin wordt zichtbaar dat verhalen per regio kunnen verschillen, terwijl motieven vaak terugkeren. Onderzoekers wijzen erop dat veel van deze verhalen niet uitsluitend lokaal zijn ontstaan, maar varianten zijn van oudere of bredere verteltradities. 

Binnen de volksverhalen wordt onderscheid gemaakt tussen sagen, legenden en sprookjes. Sagen spelen zich vaak af op een herkenbare plek en gaan over gebeurtenissen die vroeger als mogelijk echt werden gezien. Legenden hebben meestal een religieuze of wonderlijke achtergrond. Sprookjes spelen zich af in een fantasiewereld zonder vaste plaats of tijd. Op Goeree-Overflakkee zijn van deze vormen meerdere voorbeelden overgeleverd. 

In Dirksland gaat een sage over een afgelegen plek waar bewoners ’s nachts een dreigend rijmpje horen: “Wij zijn met zijn zessen, wij dragen lange messen.” Daarna gebeuren er onverklaarbare dingen. Uiteindelijk blijkt een heks zich in het houten toilethokje buiten het huis te hebben verstopt en verantwoordelijk te zijn voor de onrust. Ook op andere plekken, Nieuwe-Tonge, Sommelsdijk en Goedereede, werd beweerd dat er een bende huisde. In andere delen van Nederland bestaan eveneens verhalen over rondtrekkende bendes die angst inboezemen. 

In Goedereede bestaat een overlevering over een “zeeslag in de lucht”, waarbij in de zeventiende eeuw boven zee een gevecht zou zijn gezien tussen schepen en figuren in de lucht. Kort daarna brak een oorlog met Engeland uit. In die periode werden opvallende verschijnselen aan de hemel, zoals kometen, bijzondere wolken en kleurige zonsondergangen, vaak gezien als tekenen van belangrijke gebeurtenissen. Pas later kwamen er steeds meer wetenschappelijke verklaringen, maar oude opvattingen bleven nog lang bestaan.

In Oude-Tonge is een overlevering bewaard gebleven over “beeldwitten”. In deze overlevering gaat het om mensen die volgens het volksgeloof met de helm geboren zijn, waarbij een vlies bij de geboorte over het hoofd blijft zitten als een soort kap. Aan deze mensen werd toegeschreven dat zij gebeurtenissen konden zien voordat zij plaatsvonden. Zo zouden zij ’s nachts rond middernacht een begrafenisstoet kunnen waarnemen die een overlijden in de omgeving voorspelt. Soms werd verteld dat zij daarbij konden herkennen wie in de stoet meeliep en dus bij het sterfgeval betrokken zou zijn. 

In Sommelsdijk is een sage ontstaan over de Kloosterwei, een weiland tussen Sommelsdijk en Dirksland aan de Oudelandse dijk. Volgens de overlevering zou op die plek ooit een klooster hebben gestaan dat in de grond is verdwenen. In latere versies van het verhaal komen ook ondergrondse gangen, verborgen schatten en spookverschijnselen voor. De plek kreeg zo in de volksverhalen steeds meer betekenissen, terwijl er in de omgeving zelf geen tastbare resten van een klooster zijn teruggevonden. Het verhaal laat zien hoe een plaatsnaam en overlevering samen een traditie kunnen vormen die in de loop van de tijd wordt uitgebreid.

In Stad aan ’t Haringvliet bestaan verhalen over jongeren die ’s nachts in de polder verdwalen en daar onverklaarbare dingen meemaken. In de overlevering worden deze gebeurtenissen in verband gebracht met heksen of ‘toverkollen’ uit het dorp. In één van de verhalen gaat het om een bakkersvrouw over wie geruchten ontstonden, waarna zij door dorpsbewoners zou zijn gemeden en geen brood meer verkocht. Wie zich daarna onwel voelde, kon volgens het verhaal terecht bij de smid van Den Bommel, die met de helm geboren zou zijn en mensen kon helpen.

Verhalen over het kwijtraken van de weg in het donker, het van het pad raken of terechtkomen in sloten, heggen of achter hekken komen op veel plaatsen voor en worden soms ook als persoonlijke ervaring verteld. In zulke verhalen spelen omstandigheden als een donkere nacht, slecht weer en soms alcoholgebruik een rol in hoe een gebeurtenis wordt beleefd en later verklaard binnen het volksgeloof.